Lễ Hội Đền Cửa Ông: Ký Ức Lịch Sử Được Giữ Gìn Bên Vịnh Bái Tử Long

Mỗi năm hai lần, vào tháng Hai và tháng Tám âm lịch, hàng chục vạn người từ khắp nơi đổ về phường Cửa Ông, thành phố Cẩm Phả để tham dự lễ hội đền Cửa Ông - một trong những lễ hội tâm linh lớn nhất vùng Đông Bắc Việt Nam. Không phải ngẫu nhiên mà sự kiện này thu hút đông đảo người tham dự đến vậy. Ở đây, nghi thức không đơn thuần là hình thức tôn giáo mà còn là cách mà người Quảng Ninh lưu giữ, ôn lại và trao truyền một phần lịch sử gắn liền với mảnh đất họ đang sống.

1. Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng - vị thần chủ của đền

Đền Cửa Ông thờ thần chủ là Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng - người con trai thứ ba của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Sinh năm 1252, ông là một võ tướng tài ba của triều Trần, người có công trực tiếp trấn ải vùng Đông Bắc và tham gia đánh đuổi quân Nguyên Mông trong thế kỷ XIII. Sau khi ông mất và hiển thánh vào năm 1313, người dân vùng Cửa Suốt, tức Cẩm Phả - Quảng Ninh bây giờ, đã lập thảo am để thờ phụng ngay bên bờ biển nơi ông từng trấn giữ.

Bên cạnh Trần Quốc Tảng, đền còn phối thờ cha ông là Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn cùng toàn bộ gia thất, cùng một danh sách các danh tướng triều Trần: Yết Kiêu, Dã Tượng, Phạm Ngũ Lão, Trần Khánh Dư, Nguyễn Khoái…, những cái tên mà bất kỳ người Việt nào cũng quen thuộc qua sử sách. Đây là điểm hiếm thấy ở bất kỳ công trình thờ tự nào khác: một không gian ghi nhận tập thể toàn bộ bộ máy vũ tướng của một triều đại, không chỉ một cá nhân đơn lẻ.

 

 

Điều này lý giải phần nào vì sao đền Cửa Ông không chỉ là nơi người dân địa phương đến cầu may mà còn là điểm hành hương mang ý nghĩa lịch sử rõ ràng. Người ta đến đây không chỉ để xin phúc, mà còn để đứng trước không gian nhắc nhớ về một thời kỳ mà vùng biển Đông Bắc này từng là tiền tuyến quân sự của cả đất nước.

2. Đền Cửa Ông - hơn 700 năm và hai lần được Nhà nước vinh danh

Theo sử liệu ghi lại, đền Cửa Ông được khởi dựng từ thời Trần, ban đầu chỉ là một thảo am nhỏ bằng tranh tre nứa lá bên bờ Cửa Suốt. Khu vực này từ xa xưa đã là đầu mối giao thương quan trọng nối đồng bằng sông Hồng với vùng Đông Bắc và cả phía Nam Trung Quốc. Trải qua hơn 700 năm và nhiều lần biến động lịch sử, ngôi đền đã được trùng tu đáng kể vào thời Duy Tân (1907-1916), rồi tiếp tục được mở rộng và tôn tạo qua nhiều giai đoạn về sau. Hiện tại, sau khi xây dựng thêm các khu đền, cấu trúc của đền bao gồm:

  • Đền Hạ: Gồm đền Mẫu và đền Trung Thiên Long Mẫu

  • Đền Trung: Thờ Khâm Sai Đông Đạo Tiết Chế Hoàng Cần và Sơn thần, Thủy thần 

  • Đền Thượng: Xây hình chữ Công với ba gian bái đường. Bên trái đền Thượng (nhìn từ dưới lên) là đền Quan Châu, nhà sắp lễ và hóa sớ. Bên phải là một ngôi chùa, thờ Thích Ca Mâu Ni cùng các chức sắc nhà Phật và thiên đình. Đặc biệt ở ngôi chùa này có thờ Tuệ Trung Thượng sĩ. Phía sau đền Thượng là lăng Trần Quốc Tảng.

  • Đền Cặp Tiên: Thờ một vị tiểu thư - con gái Trần Quốc Tảng (còn gọi là “Cô bé Cửa Suốt”), quan Chánh, các vị nhân thần, Phật, Ngọc Hoàng, Nam Tào, Bắc Đẩu và Tiên Thiên Thánh Mẫu

 

 

Điểm nhấn kiến trúc nổi bật nhất là tượng đồng Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng, cao 10 mét, nặng hơn 40 tấn, đặt trên đỉnh đồi ở độ cao 52 mét, mặt hướng thẳng ra Vịnh Bái Tử Long. Vị trí đặt tượng phản ánh chính xác thế "tọa sơn hướng hải" của toàn bộ khu di tích: lưng tựa dãy núi, mặt hướng ra vùng biển mà ông từng trấn giữ.

Về mặt công nhận chính thức, đền Cửa Ông được vinh danh hai lần ở cấp quốc gia: lễ hội được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia năm 2016; và năm 2017, Thủ tướng Chính phủ ký quyết định xếp hạng toàn bộ khu di tích là Di tích Quốc gia Đặc biệt. Tháng 12/2025, Phó Thủ tướng tiếp tục ký phê duyệt quy hoạch bảo tồn và phát huy giá trị di tích đến năm 2045, với tổng diện tích nghiên cứu quy hoạch lên đến 52,52 ha bao gồm cả đảo Cặp Tiên lân cận.

3. Lễ hội đền Cửa Ông phần Lễ

3.1. Phần Lễ

Phần nghi lễ của lễ hội đền Cửa Ông mang tính trang trọng và có cấu trúc rõ ràng, phản ánh đúng tầm vóc của một Di sản Quốc gia. Trình tự diễn ra theo thứ tự: lễ khai mạc, lễ dâng hương, lễ rước Đức Ông và các vị thần, trước khi kết thúc bằng lễ tạ ơn đưa các ngài trở về đền.

 

 

Ngày chính hội vào mùng 3 tháng Hai âm lịch là nghi thức rước lễ được mong chờ nhất trong Lễ hội Đền Cửa Ông. Sau khi hoàn tất lễ dâng hương tại Đền Thượng, đoàn rước tượng bao gồm những người đại biểu, hương tử, Phật tử sẽ rước tượng Đức Ông xuất phát từ sân chính của Đền Hạ. Điểm đến đầu tiên là miếu thờ tại xã Trác Chân mà dân gian quen gọi là Vườn Nhãn. Sở dĩ vậy theo truyền thuyết, đây chính là nơi thi hài Đức Ông được sóng biển đưa vào bờ. Từ Vườn Nhãn, đoàn tiếp tục di chuyển dọc theo đường Nghinh Thần trước khi quay trở về sân đền đang tổ chức lễ hội, khép lại cuộc du tuần tượng trưng của Đức Ông qua vùng đất mà Ngài từng trấn giữ.

3.2. Phần Hội

Song song với phần Lễ, phần Hội diễn ra tại sân lễ hội, khu vực đài tưởng niệm và hồ Baza với các hoạt động phong phú mang đậm màu sắc dân gian vùng biển.

Các hội thi và trò chơi dân gian gồm: kéo co, đẩy gậy, hát quan họ, đua thuyền, cờ người, gói bánh, thi nấu ăn, têm trầu cau - mỗi hoạt động vừa mang tính giải trí vừa giữ lại những hình thức sinh hoạt cộng đồng từng phổ biến trong đời sống người dân vùng biển Đông Bắc. Đặc biệt, môn đua thuyền truyền thống trên hồ Baza thu hút đông đảo người xem nhất - vừa là thi đấu thể thao, vừa là nét văn hoá đặc trưng của cộng đồng ngư dân ven biển.

 

 

Không khí phần lễ vô cùng tưng bừng, đông đúc và gần gũi. Những ngày diễn ra lễ hội, toàn bộ khu vực từ chân đền đến bờ biển đều tấp nập người dân địa phương và du khách. Đây cũng là dịp hiếm hoi để quan sát trực tiếp các nghi lễ tâm linh truyền thống của người dân vùng mỏ trong bối cảnh cộng đồng thực sự. Đây không phải tái dựng cho mục đích du lịch, mà là sinh hoạt văn hoá có thực đang được duy trì.

V. Thông tin tham quan

Địa chỉ: Phường Cửa Ông, thành phố Cẩm Phả, tỉnh Quảng Ninh (Cách trung tâm thành phố Hạ Long khoảng 30km theo Quốc lộ 18A)

Thời gian lễ hội: Lễ hội đền Cửa Ông diễn ra hai lần mỗi năm vào mùng 3 và 4 tháng Hai âm lịch (lễ hội xuân) và mùng 3 và 4 tháng Tám âm lịch (lễ hội thu). Ngoài dịp lễ hội, mùa tham quan cao điểm tại đền thường kéo dài từ tháng 1 đến hết tháng 3 âm lịch.

Giờ mở cửa: 07:00 – 18:00 hàng ngày

Trang phục: Khu di tích yêu cầu trang phục lịch sự và kín đáo khi vào tham quan. Đền bố trí dịch vụ cho mượn trang phục miễn phí ngay tại cổng.

Lưu ý khi tham quan: Vào các ngày lễ hội chính, lượng người đổ về rất đông. Nên khởi hành từ Hạ Long hoặc Cẩm Phả sớm trước 8:00 sáng để tránh ùn tắc giao thông trên quốc lộ 18A. Khu di tích hiện có bãi đỗ xe được bố trí và đội ngũ hướng dẫn viên thuyết minh tại chỗ - nên thuê hướng dẫn viên nếu muốn hiểu đầy đủ giá trị lịch sử của từng công trình.

 

 

Lễ hội đền Cửa Ông không phải là sự kiện để nhìn ngắm từ xa. Đây là dịp để tiếp cận trực tiếp với một trang sử còn đang sống qua nghi thức, qua hình ảnh đoàn thuyền rước trên vịnh Bái Tử Long, qua tiếng trống và không khí của cả một cộng đồng cùng quay về một điểm chung. Với những ai muốn hiểu Quảng Ninh không chỉ qua cảnh quan mà qua chiều sâu lịch sử, đây là điểm đến xứng đáng có mặt trong hành trình.