Hội Kiêng Gió: Di sản Văn hóa của dân tộc Dao tại Bình Liêu

Hầu hết các lễ hội đều bắt đầu bằng việc người ta tụ tập lại. Hội Kiêng Gió thì ngược lại - nó bắt đầu bằng việc mọi người rời đi.

Mỗi năm một lần, vào ngày 4 tháng 4 âm lịch, người Dao ở Bình Liêu huyện Bình Liêu, Quảng Ninh đồng loạt khóa cửa rời nhà từ tờ mờ sáng. Không phải vì lý do bất thường nào, mà vì họ đang chờ một vị khách đặc biệt ghé thăm: thần gió. Và theo tín ngưỡng của người Dao Thanh Phán, thần gió chỉ có thể vào nhà khi trong nhà không có người.

Đó là cái logic giản dị nhưng đầy chất thơ của một trong những lễ hội dân gian độc đáo nhất Quảng Ninh.

1. Tín ngưỡng đằng sau một ngày "kiêng ở nhà"

Theo quan niệm của đồng bào Dao Thanh Phán, ngày 4/4 âm lịch là ngày thần gió đi tuần qua các bản làng. Nếu trong nhà có người, thần sẽ không vào và những rủi ro, phiền muộn tích tụ từ năm cũ sẽ không được cuốn đi. Ngược lại, nếu ngôi nhà để trống, thần gió sẽ bước qua ngưỡng cửa, mang theo may mắn, ấm no và sức khỏe đến cho cả gia đình trong năm mới.

Vì thế, không ai ở nhà vào ngày này. Cả gia đình ra khỏi nhà từ sáng sớm, hướng về trung tâm xã Đồng Văn hoặc Hoành Mô nơi lễ hội đang diễn ra. Cái tên "Kiêng Gió" xuất phát trực tiếp từ phong tục đó: “kiêng” tức là tránh, là nhường chỗ cho “gió” vào.

Với người Dao Thanh Phán, đây không đơn thuần là một nghi lễ tâm linh. Đây là ngày Tết riêng của dân tộc họ. Một dịp để cộng đồng tụ họp, tưởng nhớ tổ tiên, và cầu cho mùa màng bội thu.

2. Bình Liêu - vùng đất và con người

Bình Liêu là huyện miền núi nằm ở phía Đông Bắc tỉnh Quảng Ninh, giáp biên giới Việt – Trung, cách thành phố Hạ Long khoảng 120km. Đây là vùng đất của nhiều dân tộc thiểu số cùng sinh sống, trong đó người Dao Thanh Phán là một trong những cộng đồng có bản sắc văn hóa đặc biệt rõ nét.

Người Dao Thanh Phán ở Bình Liêu được nhận ra ngay từ trang phục: những bộ váy áo thổ cẩm nhiều màu sặc sỡ, thêu tay tỉ mỉ với hoa văn đỏ đặc trưng, đội khăn theo kiểu riêng của cộng đồng. Vào ngày hội, khi hàng trăm người mặc trang phục truyền thống cùng đổ về một địa điểm, màu sắc đó tạo thành một khung cảnh rực rỡ giữa nền xanh của núi rừng biên giới Bình Liêu.

Hội Kiêng Gió cũng diễn ra cùng ngày tại huyện Đầm Hà, xã Quảng An — nơi cũng có cộng đồng người Dao sinh sống. Nhưng Bình Liêu, với xã Đồng Văn và xã Hoành Mô, vẫn là những địa điểm tổ chức lớn nhất và được biết đến rộng rãi nhất.

3. Ngày hội diễn ra như thế nào

Từ tờ mờ sáng, những con đường vào trung tâm xã Đồng Văn và xã Hoành Mô đã rộn ràng. Từng nhóm người từ các bản làng xa kéo về, những bộ váy áo thổ cẩm lấp lánh dưới nắng sớm. Không cần lời hẹn trước, người Dao Thanh Phán tìm đến nhau theo một thứ quy ước ngầm đã truyền từ đời này sang đời khác.

Hát giao duyên là linh hồn của ngày hội. Không cần sân khấu, không cần micro, chỉ có những vòng người quây lại, nam và nữ đối đáp qua những làn điệu hát Pả dung hoặc hát Then. Những câu hát lúc e ấp, lúc dí dỏm, lúc sâu lắng như tiếng vọng từ lòng núi. Với người trẻ, đây còn là dịp để gặp gỡ, kết bạn, đôi khi là bắt đầu một mối tình mới giữa những câu hát đối.

Chợ phiên ngày hội là thước đo của đời sống vùng cao: măng rừng còn tươi, bánh ngải thơm mùi lá rừng, mật ong được gùi từ trên núi xuống, những tấm thổ cẩm thêu tay mất nhiều tháng mới hoàn thành. Rượu ngô men lá được ủ theo bí quyết riêng của từng gia đình, được mang ra chúc nhau giữa tiếng cười và tiếng hát. Chén rượu ở đây không chỉ là đồ uống, nó là lời chào, lời hẹn, đôi khi là lời xin lỗi hay lời cảm ơn chưa thành tiếng.

Bên cạnh hát giao duyên và chợ phiên, ngày hội còn có nhiều hoạt động khác: thi giã bánh dày, trình diễn thêu thùa trang phục truyền thống, các trò chơi dân gian như kéo co, đẩy gậy, ném còn, và những trích đoạn tái hiện lễ cấp sắc - nghi lễ trưởng thành thiêng liêng nhất của đàn ông người Dao.

4. Từ phong tục làng bản đến Di sản Quốc gia

Trong một thời gian dài, Hội Kiêng Gió chỉ là sinh hoạt văn hóa nội bộ của cộng đồng người Dao Thanh Phán được ít người bên ngoài biết đến. Nhưng những năm gần đây, khi Bình Liêu trở thành điểm đến du lịch được chú ý của Quảng Ninh, lễ hội bắt đầu thu hút cả du khách từ nơi khác, kể cả khách quốc tế đến tìm hiểu phong tục độc đáo của vùng biên.

Đỉnh điểm của hành trình đó là năm 2025, khi Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chính thức đưa "Tục Kiêng Gió của người Dao tại xã Đồng Văn" vào Danh mục Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia. 

Tuy nhiên, điều đáng chú ý là bản thân cộng đồng người Dao ở đây chưa bao giờ cần một danh hiệu để tiếp tục tổ chức ngày hội của mình. Ngày hội này chính là một nét đẹp của bản sắc và văn hóa của họ! Năm nào cũng vậy, cứ đến ngày 4/4 âm lịch, từ tờ mờ sáng, những bước chân đã rộn ràng trên con đường vào xã Đồng Văn - không phải vì có ai tổ chức, mà vì đó là nhịp điệu tự nhiên của văn hóa nơi đây.

5. Thông tin tham quan

Địa điểm: Xã Đồng Văn/Xã Hoành Mô, huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh (Cách thành phố Hạ Long khoảng 120km theo hướng QL18 và QL18C)

Thời gian: Ngày 4 tháng 4 âm lịch hằng năm Hội Kiêng Gió 2025 tổ chức sự kiện mở rộng từ 30/4 đến 4/5/2025. Kiểm tra lịch tổ chức của địa phương trước khi lên đường vì năm tổ chức sự kiện lớn thường được mở rộng thêm vài ngày xung quanh ngày chính.

Lưu ý khi đến: Bình Liêu là vùng núi với địa hình đồi dốc, vì vậy du khách nên mang giày bệt, thoải mái và chuẩn bị đồ mặc ấm cho buổi sáng sớm. Trang phục nên kín đáo, lịch sự khi tham gia các phần nghi lễ. Đặc biệt, khách hàng có thể mua đặc sản địa phương trực tiếp tại chợ phiên ngày hội như bánh ngải, mật ong, thổ cẩm thêu tay để vừa ủng hộ bà con vừa mang về những món quà có giá trị thực sự từ vùng cao.

Hội Kiêng Gió nhắc nhở về một điều mà cuộc sống đô thị dễ làm ta quên mất: rằng giữa thời đại ồn ào, vẫn còn những cộng đồng lưu giữ được mối quan hệ riêng của họ với thiên nhiên. Không phô trương, không cần khán giả, chỉ đơn giản là sống theo đúng cách họ đã sống từ bao đời. Đến Bình Liêu đúng ngày 4/4 âm lịch là đến đúng lúc ngôi nhà của cả một dân tộc đang rộng cửa chào gió vào.